Jeroen Dera over A.M.

Jeroen Dera is een Nederlandse letterkundige en literatuurcriticus. Dera studeerde Nederlandse Taal en Cultuur en Literatuurwetenschap aan de Radboud Universiteit Nijmegen, waar hij werkt als docent.

De socialistische auteur A.M. de Jong is vooral bekend van zijn romancyclus vara gewerkt. Over dit radiowerk van De Jong is nauwelijks gepubliceerd. Toch valt op basis van archiefonderzoek heel wat over zijn activiteiten als radiocriticus te zeggen. Dit artikel beoogt daarom de radiocarrière van De Jong nader te introduceren.

‘Koningin Radio verovert de wereld. Met den dag wordt haar rijk sterker, haar macht grooter. Ook in ons land.’ Met deze woorden opende een artikel genaamd ‘Radio-kunst’ in de progressief-liberale krant Het Vaderland op 28 mei 1927. De schrijver ervan had een vooruitziende blik, want op 22 oktober van dat jaar werd in Nederland een tweede zender in gebruik genomen, waarop de kro en de ncrv hun onderkomen vonden. In de periode die volgde, groeide het luisterend publiek explosief. Gedurende 1930 vond bijvoorbeeld een verdrievoudiging van het aantal luisteraars plaats, van circa 140.000 in januari naar zo’n 430.000 een jaar later.
In die context zal het niet verbazen dat de radio nog voor de oorlog zou uitgroeien tot een massamedium meteen grote impact op het maatschappelijke leven. Deze impact blijkt onder andere uit het omvangrijke scala aan reacties op de opmars van de omroepen, die niet altijd met instemming werd begroet. De radio veroorzaakte in de samenleving zelfs de nodige onrust: zo vreesde men dat de blootstelling aan populaire muziek tot verlichting van de zeden zou leiden, voorzag men een devaluatie van de klassieke muziek door de slechte geluidskwaliteit op de radio en waren er stemmen die beweerden dat de maatschappelijke rust verstoord zou worden, nu er (letterlijk) geluiden van andersdenkenden in de ether te horen waren. Met betrekking tot de literatuur waren er eveneens zorgen. Henri Polak, lid van de Eerste Kamer, beweerde bijvoorbeeld dat de radio een beletsel was ‘voor het stil en intens genieten van goede literatuur’ dat ‘voor aandachtige studie oppervlakkige lesjes in de plaats’ stelde. Ook verschillende literatoren hadden aanvankelijk weinig met het nieuwe medium op. A. den Doolaard sprak bijvoorbeeld van een ‘radio-epidemie’ als uiting van een ‘oppervlakkige levenshonger’,3 terwijl Frans Coenen in De Groene Amsterdammer aantekende: ‘dank zij de radio, lijdt de heele wereld met de “ongelukkigen” mee, of smult sensatiebelust aan de spanning. Wat allebei evenzeer verwerpelijk mag heten’. Ondanks de talrijke kanttekeningen zagen de omroepen zelf van meet af aan een culturele functie voor de radio weggelegd. Met het nieuwe medium kon immers een groot publiek worden bereikt dat nog geestelijk opgevoed diende te worden. In de omroepregelingen van mei 1930 institutionaliseerde de politiek dit verheffingsideaal door vast te leggen dat radiomakers zich dienden te richten op programma’s van ‘ontspannenden, leerzamen, politieken, aesthetischen, ethischen en religieuzen aard’.
In de ‘aesthetischen’ taak van de omroepverenigingen was ook een plaats weggelegd voor literatuur. Enerzijds brachten de verschillende (verzuilde) omroepen primaire teksten tot hun leden, bijvoorbeeld via declamaties van proza en poëzie of door het uitzenden van oorspronkelijk voor de radio geschreven hoorspelen. Anderzijds wijdde men de nodige tijd aan literatuurbeschouwing: sprekers hielden literair-historische lezingen over belangrijke teksten of stromingen, gaven een overzicht van de contemporaine literatuur of bespraken een al dan niet recent uitgegeven werk in een zogenaamd boekenhalfuurtje. In het laatste geval werd de radio ingezet als medium voor literatuurkritiek, waarbij de meeste omroepen konden vertrouwen opeen vaste criticus of een vaste groep critici. Het voorbeeld van de avro is daarbij het meest bekend: tussen 1928 en 1957 was dr. P.H. Ritter jr. er in dienst als literair medewerker. De kro kon in de vooroorlogse situatie hoofdzakelijk buigen op Herman de Man en Anton van Duinkerken, terwijl onder anderen P.J. Risseeuw en Cornelis Rijnsdorp actief waren bij de ncrv. Bij de vpro verscheen Dirk Coster geregeld voor de microfoon. In dit artikel wil ik me echter richten op de criticus die voor de oorlog de meerderheid van de boekenhalfuurtjes bij de vara verzorgde: de socialistische auteur A.M.de Jong (1888-1943), over wiens radiowerk nauwelijks geschreven is, terwijl zijn boekbesprekingen veel inzicht geven in de manier waarop het nieuwe medium in de jaren dertig werd ingezet in het culturele leven.

A.M. de Jong voor de vara-microfoon

Vergeten radiowerk?
Op 15 mei 1930 kondigde minister Paul Reymer het Zendtijdenbesluit af, waarin was vastgelegd dat de grote omroeporganisaties avro, kro, ncrv en
vara elk op structurele basis twintig procent van de zendtijd voor hun rekening zouden nemen – het resterende percentage was bestemd voor kleinere omroepverenigingen. Voor de vara, opgericht in 1925, betekende dit een grote overwinning in een jarenlange strijd om meer uren in de ether, maar de verworven zendtijd moest vanzelfsprekend nog wel worden gevuld. Daarom moest de omroep in razendsnel tempo nieuwe mensen aannemen met liefst een goede staat van dienst, want conflicten met de avro hadden de vara de bijnaam ‘Van Armoede Rammelt Alles’ opgeleverd. Een van de prominente figuren binnen de socialistische zuil die de omroep in deze periode aan zich wist te binden, was A.M. de Jong. Geheel zonder slag of stoot ging dat niet: in eerste instantie keerde het dagelijks bestuur zich tegen de aanstelling van De Jong, omdat hij ‘geen radiofiguur’ zou zijn– secretaris Gerrit Jan Zwertbroek meende bijvoorbeeld dat De Jong geen microfoonstem had, wellicht op basis van eerdere declamaties bij de vara of op basis van diens optreden in het boekenprogramma van P.H. Ritter jr. op 17 maart 1929.
Voor hoofdbestuursleden Coendert van de Lende en Meyer Sluyser gaf echter de grote bekendheid van de auteur de doorslag, omdat deze goed van pas zou komen binnen zowel de burgerlijke pers als de socialistische beweging.

Voor het hele artikel, kijk dan op de website van Academia

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Maak je eigen website aan bij WordPress.com
Aan de slag
%d bloggers liken dit:
search previous next tag category expand menu location phone mail time cart zoom edit close